Een portret is meer dan een foto of schilderij van een gezicht. Het is een afbeelding die iets vertelt over wie iemand is, wat diegene voelt en hoe anderen hem of haar zien. Al eeuwenlang maken mensen portretten van koningen, kunstenaars, familieleden en vrienden. En nog steeds is het een van de meest geliefde vormen van beeldende kunst en fotografie. Of het nu gaat om een geschilderd gezicht uit de zeventiende eeuw of een foto die je vandaag met je telefoon maakt, de kracht van zo’n afbeelding blijft hetzelfde.
De geschiedenis van het portret in de kunst
Het schilderen van gezichten heeft een lange geschiedenis. In het oude Egypte werden al gezichten afgebeeld op sarcofagen, zodat de geest van de overledene herkend kon worden. In de Renaissance, rond de vijftiende en zestiende eeuw, werd het portret schilderen echt populair in Europa. Schilders als Leonardo da Vinci en Rembrandt maakten werken die tot op de dag van vandaag wereldberoemd zijn. De Mona Lisa van Da Vinci is waarschijnlijk het bekendste gezichtsportret ter wereld. Rembrandt schilderde zichzelf tientallen keren en liet zo zien hoe hij veranderde door de jaren heen. In die tijd was een geschilderd portret een teken van status. Alleen rijke mensen en adel konden zich een eigen afbeelding veroorloven. Dat veranderde pas echt met de uitvinding van de fotografie in de negentiende eeuw.
Portretfotografie: mensen vastleggen op beeld
Vanaf het moment dat fotografie mogelijk werd, veranderde alles. Plotseling kon iedereen zijn gezicht laten vastleggen, niet alleen de rijken. Portretfotografie groeide snel uit tot een eigen vakgebied. Een goede portretfoto laat niet alleen zien hoe iemand eruitziet, maar vertelt ook iets over zijn of haar karakter. Licht speelt daarin een grote rol. Fotografen werken met natuurlijk licht of met lampen om een bepaalde sfeer te creëren. De houding van het lichaam, de blik in de ogen en de uitdrukking op het gezicht maken een afbeelding levendig of juist rustig en ingetogen. Veel fotografen kiezen bewust voor een wazige achtergrond, zodat alle aandacht naar het gezicht gaat. Dit effect heet bokeh en is heel populair bij portretfotografie. Ook de keuze voor zwart-wit of kleur heeft invloed op de uitstraling van het eindresultaat.
Zelf een portretfoto maken: tips die werken
Je hebt geen dure camera nodig om mooie gezichtsafbeeldingen te maken. Een smartphone met een goede camera is al genoeg om te beginnen. Daglicht is je beste vriend: ga dicht bij een raam staan en zorg dat het licht van opzij op het gezicht valt. Zo ontstaan mooie schaduwen die diepte geven aan het beeld. Vraag de persoon die je fotografeert om te ontspannen en gewoon zichzelf te zijn. Geforceerde glimlachjes zien er zelden natuurlijk uit. Probeer een gesprekje te voeren terwijl je fotografeert, want dan vang je echte emoties op. Let ook op de achtergrond: een rommelige of drukke achtergrond leidt af. Een effen muur of een groene buitenomgeving werkt vaak heel goed. Experimenteer met verschillende hoeken. Een foto recht van voren voelt anders dan een beeld van iets opzij of van boven. Door te variëren ontdek je wat het beste past bij de persoon die je fotografeert.
Van schets tot digitaal: de vele vormen van een portret
Een gezichtsafbeelding hoeft niet altijd een foto te zijn. Mensen laten zich ook graag tekenen of schilderen. Straattekenaars maken in enkele minuten een karikatuur of een realistisch schetsportret. Digitale kunstenaars werken met tekenprogramma’s op een tablet en kunnen daarmee verbluffende resultaten bereiken. Ook in de wereld van beroemdheden zijn portretten populair. Bekende Nederlanders als zangers, acteurs en sporters zien hun gezicht regelmatig terugkomen in tijdschriften, op posters en op sociale media. Een goed gemaakte afbeelding helpt bij herkenbaarheid en laat een sterke indruk achter. Kunstenaars die portretten maken als beroep, noemen zich portrettisten. Zij worden ingehuurd voor verjaardagen, huwelijken of als persoonlijk cadeau. Het resultaat is altijd uniek, want geen twee mensen zien er hetzelfde uit.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een portret en een selfie?
Een selfie is een foto die je van jezelf maakt, meestal snel en spontaan. Een portretfoto is een bewuste afbeelding waarbij wordt nagedacht over licht, compositie en expressie. Toch kan een goed gemaakte selfie ook de kwaliteit van een portretfoto hebben.
Welke camerainstellingen werken goed bij portretfotografie?
Bij portretfotografie op een camera met verwisselbare lenzen werkt een groot diafragma goed, zoals f/1.8 of f/2.8. Hierdoor wordt de achtergrond wazig en komt het gezicht scherp naar voren. Bij smartphones kun je de portretmodus gebruiken om hetzelfde effect te bereiken.
Hoe vraag je iemand toestemming voor het maken van een portretfoto?
In Nederland heb je voor het publiceren van een portretfoto van een herkenbare persoon toestemming nodig als diegene daar bezwaar tegen kan maken. Het is altijd verstandig om vooraf te vragen of je iemand mag fotograferen en of je de foto mag delen. Zo voorkom je problemen.
Wat maakt een portret een goed kunstwerk?
Een portret wordt als geslaagd gezien als het meer laat zien dan alleen een uiterlijk. Een goede afbeelding roept een gevoel op, vertelt iets over de persoon en trekt de aandacht. Dat kan door expressie, lichtgebruik, compositie of een bijzondere techniek.
